I.IKESHAMVUGO RISHINGIYE KU MVUGO IKWIYE
|
Salvator Uzabakiriho , umwarimu w'Ikinyarwanda mu
Iseminari Mutagatifu Dominico Savio yo ku Rwesero
|
Mu mvugo cyangwa inyandiko z’ubuvanganzo ni ngombwa gukoresha
inozamvugo cyangwa se imvugo ikwiye ijyanye n’ibyo uvuga.
I.1. KU BIJYANYE N’AMATA
| Ntibavuga: | Bavuga: |
| Kuyasuka mu gisabo | Kuyabuganiza |
| Kuyavanamo amavuta | Gusobanura |
| Kubika icyansi, igisabo | Gusobanura |
| Kurangiza koza icyansi | Guhumuza |
| Kumena amata ubishatse | Kuyabikira, kuyabyarira |
| Kumena amta utabishatse | Kuyabogora |
| Uduta | Amata |
| Amata y’inka ikibyara | Umuhondo |
| Amata y’inka yenda guteka | Amagonera/Amanga/Amasuga |
| Amata inyana yanze konka | Amakaba |
| Ayaraye ataravura | Umubanji |
| Amaze kuvura | Ikivuguto |
| Ay’abashumba | Imyezo |
| Amata y’ikivuguto kitavuruze | Amenda |
| Agati bavurugisha | Umutozo |
| Umuheha banywesha amata | Umuceri |
I. 2. KU BIJYANYE N’INGOMA
| Ntibavuga: | Bavuga: |
| Gutangira kuvuga | Gusuka |
| Kurangiza kuvuga | Gutunga |
| Kugurwa | Gukoshwa |
| Kumanikwa | Kujishwa |
| Gushyushwa | Koswa |
| Gufashwa hasi | Kururutswa |
| Kubazwa | Kuramvurwa |
| Gushyirwaho impu | Kuremwa |
| Kwikorerwa | Kuremererwa |
| Gusoza | Gutaha |
| Gutoboka | Kubyara |
| Gufatwa | Gusegurwa |
| Gusaduka | Kurara |
| Kumeneka | Kuribora |
I.3. KU BIJYANYE N’ICYANSI, ISEKURU, INGOBYI, IGISABO, UMUHETO N’INJISHI
| Ntibavuga: | Bavuga: |
| Ntibimanikwa | Birajishwa |
| Ntibiturwa | Birururutswa |
| Ntibimeswa | Birahanagurwa |
| Ntibisaza | Birakura |
| Ntibyikorerwa | Biraremererwa |
| Ntibigurwa | Birakoshwa |
| Ntibishyushywa | Biroswa |
| Ntibimeneka | Biraribora |
| Ntibibazwa | Biraramvurwa |
N.B: Iyo ukoresheje bene izo mvugo uko bidakwiye bishobora kuba igitutsi.
Urugero:
- Kuvuna umuheto ni ugupfusha abatabazi cyangwa ababyeyi.
- Guhekura umubyeyi ni ukumwicira abana.
- Kumesa ingobyi ni ugupfusha ukamaramaza
I.4. IBIJYANYE NO KUVUGA (INGAMBO)
| Umuntu aravuga | Inyoni zirajwigira |
| Ingoma ziravuga | Inka zirabira |
| Intama ziratama | Impongo zirakorora |
| Igikeri kiragonga | Ingurube iratontoma |
| Impyisi irahuma | Inuma iraguguza |
| Umusambi urahiga | Imbwa iramoka/irakonkoma |
| Inkoko iri mu magi irakwakuza | Inkoko irahamagara |
| Isake irabika | Imbeba irajwigira |
| Ihene irahebeba | Imfizi irivuga |
| Intare irivuga | Ingwe irahora |
| Imvura irahinda | Imodoka irahinda |
| Umuriro urahinda/uragurumira | Umugezi urasuma |
| Isuka irarangira | Injangwe irahirita |
| Indege irahinda | Inkokokazi irateteza |
I.5. KU BIJYANYE N’INKA
| Ntibavuga: | Bavuga: |
| Gushyira inyuma | Gukumuriza inyuma |
| Kurangiza gukama | Guhumuza |
| Kurangiza gushitura | Guhaza |
| Kurorera gukama | Guteka |
| Gukamana ingoga | Gukama kera |
| Gukomereka | Gusarika |
| Kwahura kure | Guturuka kure |
| Guca umurizo | Gukemura umurizo |
| Gukurura babyaza | Kuvutira |
| Kuzirasa amatezano | Kuzikama |
| Gukamisha yombi | Kuvuruganya |
| Kureka inyana ngo yonke | Kwinikiza |
| Kuba ku nda kwazo | Kwerera |
| Kuziyobora | Kuzirongora |
| Kuzijyana ku ibumbiro | Gushora |
| Kwiruka zigusiga | Gutara |
| Guhanagura inka | Kuzihonora |
| Guta umuziha kwazo | Gufuma |
| Kwenda kwima zitararinda | Kuba mu bitwarizi |
| Kuzivomera | Kuzidahirira |
| Kuzishyira imfizi | Kuvuna umurizo (kubangurira) |
| Kubura amazi kwazo | Kurumanga |
| Guca inka ibere | Kuryogosha |
| Kurwara ibisebe ku mabere | Gusarika |
| Ibihamagazo byazo | Amazina yazo |
| Inzu y’inyana | Ikiraro cy’uruhongore |
| Utubere tudakamwa | Indorerezi |
I.6. KU BIJYANYE N’UMWAMI
| Ntibavuga: | Bavuga: |
| Umurambo w’umwami | Umugogo |
| Kumubyutsa | Kumubambura |
| Kumusinziriza | Kumubikira |
| Kugenda | Kurambagira |
| Kurya | Gufungura |
| Gupfa | Gutanga |
| Uburiri bw’umwami | Igisasiro |
| Inzu y’umwami | Ingoro |
| Abana b’umwami | Ibikomangoma |
| Kujya ku ngoma | Kwima ingoma |
| Kubyuka | Kwibambura |
| Kuryama | Kwibikira |
| Kurwara | Kuberana |
| Kwicara | Guteka |
| Intebe ye | Inteko |
| Ingobyi ye | Ikitabashwa |
| Aho aramirizwa | Ijabiro |
| Kumuha ikuzo | Kumuramya |
|